Бүгінгі қоғамда «ақылды адам» деген ұғым жиі бір ғана көрсеткішпен – IQ деңгейімен өлшенетіндей әсер қалдырады. Әсіресе жастар арасында «менің IQ-ым қанша?» деген сұрақ жиі қойылады. Әлеуметтік желілерде түрлі тесттер таралып, адамдар өз нәтижесін мақтанышпен бөлісіп жатады. Бірақ осы көрсеткіштің артында қандай шындық жатыр? IQ шынымен адамның ақыл-ойының нақты өлшемі ме, әлде ол тек шартты құрал ғана ма?
IQ, яғни интеллект коэффициенті, алғаш рет ХХ ғасырдың басында ғылыми зерттеулер нәтижесінде пайда болды. Француз психологтары білім беру жүйесінде қиындық көріп жүрген балаларды анықтау мақсатында арнайы тест ойлап тапқан. Бұл тест баланың ойлау жылдамдығын, логикалық байланыстарды табу қабілетін және есте сақтау деңгейін бағалауға бағытталды. Кейіннен бұл әдіс дамып, тек балаларға ғана емес, ересектерге де қолданылатын әмбебап құралға айналды.
Уақыт өте келе IQ тесттері бүкіл әлемге тарады. Қазіргі таңда олар тек білім беру саласында ғана емес, жұмысқа қабылдау кезінде, әскери іріктеуде, тіпті кейбір ғылыми зерттеулерде де қолданылады. Орташа көрсеткіш 100 балл деп есептеледі, ал 130-дан жоғары нәтиже жоғары интеллекттің белгісі ретінде қарастырылады. Осындай нақты сандар адамдарға өздерін басқалармен салыстыруға мүмкіндік береді. Алайда дәл осы салыстыру қоғамда белгілі бір стереотиптердің қалыптасуына алып келді.
Көпшілік жоғары IQ көрсеткіші бар адамды міндетті түрде табысты, білімді және жан-жақты дамыған тұлға ретінде қабылдайды. Ал төмен нәтиже көрсеткендер кейде өз мүмкіндігін төмен бағалап, сенімсіздікке ұшырайды. Бұл – IQ-ға шамадан тыс мән берудің салдары. Шын мәнінде, өмірде жетістікке жету тек логикалық ойлауға байланысты емес.
Мысалы, эмоционалдық интеллект ұғымы соңғы жылдары ерекше маңызға ие болды. Бұл – адамның өз сезімін түсіну, оны басқару және басқа адамдармен тиімді қарым-қатынас орната алу қабілеті. Көп жағдайда дәл осы қасиет адамға мансапта да, жеке өмірде де көмектеседі. Ал IQ тесттері мұндай қабілеттерді мүлдем есепке алмайды.
Сонымен қатар, шығармашылық қабілетті де ескермеу – үлкен кемшілік. Өнер адамдары, жазушылар, музыканттар немесе кәсіпкерлер көбіне стандартты ойлау шеңберінен шығып, жаңаша идея ұсынады. Бірақ олар классикалық IQ тесттерінде жоғары нәтиже көрсете бермеуі мүмкін. Демек, интеллект тек логикамен шектелмейді.
Тағы бір маңызды мәселе – әлеуметтік теңсіздік. IQ нәтижесіне адамның өскен ортасы тікелей әсер етеді. Жақсы білім алған, дамуға мүмкіндігі бар ортада өскен бала тест тапсырмаларын оңай орындауы мүмкін. Ал керісінше жағдайда бала өзінің шынайы қабілетін толық көрсете алмауы ықтимал. Бұл IQ-дың объективтілігіне күмән тудырады.
Ғалымдар да интеллект ұғымына біржақты қараудан бас тарта бастады. Қазіргі зерттеулер адамның бірнеше түрлі қабілетке ие екенін дәлелдейді. Біреу математикадан мықты болса, екіншісі тіл үйренуде, үшіншісі музыкада ерекше дарынды болуы мүмкін. Мұндай әртүрлілікті бір ғана көрсеткішпен өлшеу мүмкін емес.
Дегенмен IQ-дың пайдалы жақтары да бар. Ол белгілі бір деңгейде адамның аналитикалық ойлау қабілетін бағалауға мүмкіндік береді. Мысалы, инженерия, бағдарламалау немесе ғылым саласында логикалық ойлау маңызды рөл атқарады. Осындай жағдайда IQ тесттері белгілі бір бағдар беретін құрал ретінде қызмет етеді.
Бірақ мәселе – оны қалай қабылдауда. Егер IQ-ды адам мүмкіндігінің шегі ретінде қарастырсақ, бұл үлкен қателікке әкеледі. Өйткені адам қабілеті өзгермейтін нәрсе емес. Еңбек, тәжірибе және тұрақты даму арқылы кез келген адам өз деңгейін арттыра алады. Тарихта мектепте «орташа» деп бағаланған, бірақ кейін үлкен жетістікке жеткен тұлғалар аз емес.
Қазіргі қоғамда IQ-ға деген көзқарас біртіндеп өзгеріп келеді. Адамдар тек тест нәтижесіне емес, жеке қабілетіне, қызығушылығына және мақсаттарына көбірек мән бере бастады. Бұл – дұрыс бағыт. Себебі әр адамның жолы ерекше, ал оны бір ғана санмен өлшеу әділетсіз.
Қорытындылай келе, IQ – адамның ойлау қабілетінің белгілі бір бөлігін ғана көрсететін құрал. Ол пайдалы болуы мүмкін, бірақ толық шындықты ашпайды. Адамды бағалау үшін оның тек интеллектін емес, мінезін, еңбегін, табандылығын және өмірлік тәжірибесін де ескеру қажет. Шынайы жетістік – тек ақылдың емес, жан-жақтылықтың нәтижесі.
Бейілхан Перизат
