Сабырқұл Арайлым,
М.Х. Дулати атындағы Тараз университеті, Тараз, Қазақстан
Аңдатпа.
Зерттеу тәуелсіздік жылдарындағы мемлекет құру процесіндегі 35 жылдық уақыт кесімін қамтиды. Мақалада егемендік жылдарындағы саяси жүйенің қалыптасуы, нарықтық экономикаға көшу тәжірибесі, ұлттық сананың жаңғыруы және білім беру жүйесінің трансформациясының қазақстандық моделі сарапталады. Ел дамуының келесі кезеңінде жас буынның стратегиялық рөлі жеке талдау нысанына айналдырылады.
Тірек сөздер:
мемлекет құру, егемендік, ұлттық идея, жаңғырту, жастар саясаты, тұрақты даму.
Кіріспе
Халық тарихындағы азаттық ұғымы тек саяси құбылыс ретінде ғана емес, ұлт болмысының терең қабатында қалыптасқан рухани тілек ретінде түсініледі. Қазақ даласында да еркіндік идеясы ғасырлар бойы өлең-жырмен, қоштасу-жырлармен және ұлт зиялыларының мұрасымен ұрпақтан ұрпаққа жалғанып келді. Осы ұлан-ғайыр құштарлықтың логикалық жемісі — 1991 жылғы 16 желтоқсандағы Тәуелсіздік туралы конституциялық заңның жариялануы болды.
Алға қойылған мерзім бойынша 2026 жылы — Республика тәуелсіздігінің 35 жылдығы. Бұл дата шын мәнінде өлшемдік белгі ғана емес: ол бес онжылдыққа созылған мемлекет құру тәжірибесін зерделеуге, жеткен жетістікті ұлттық мүдде тұрғысынан бағалауға мүмкіндік беретін аналитикалық межа.
1. Егемендік туралы акт және мемлекеттік негіздің қалануы
Мемлекеттік тәуелсіздіктің жариялануы бір күндік оқиға болғанымен, оған дейінгі әрі кейінгі үдерістер ұзақ әрі күрделі сипатқа ие болды. 1991 жылдан кейінгі алғашқы онжылдық көптеген посткеңестік елдер сияқты біздің еліміз үшін де ауыр сынақ кезеңі болды: командалық экономикадан нарықтық модельге өту, әкімшілік жүйені қайта құру, халықтың әлеуметтік қорғауын жаңа шарттарда ұйымдастыру.
Алайда сол қиын жылдарда стратегиялық шешімдер тез әрі сындарлы түрде қабылданды. Мемлекеттік рәміздер жүйесі бекітіліп, 1993 жылы 15 қарашада ұлттық валюта — теңге айналымға енгізілді, нәтижесінде қаржылық егемендік нығайтылды. 1995 жылғы 30 тамыздағы бүкілхалықтық референдум нәтижесінде қабылданған Конституция қоғамдық қатынастардың құқықтық тұжырымдамасын жасады. Сыртқы саясат бағытында 1992 жылғы 2 наурызда Қазақстанның БҰҰ-ға мүшелікке қабылдануы халықаралық танудың маңызды белгісіне айналды.
Бұл шешімдердің барлығы бір мақсатқа бағындырылған болатын — саяси мәртебені нақты институттар арқылы бекіту. Тәуелсіздік мұнда декларациядан тұрақты басқару механизмдеріне ұласқан құндылық ретінде көрінді.
2. Өзгерістердің кеңістігі: экономика, мәдениет, ғылым
35 жыл ішінде республиканың экономикалық архитектурасы түбегейлі жаңартылды. Нарықтық қатынастарға өту жеке кәсіпкерліктің дамуына, шетелдік инвестициялардың келуіне және шикізаттық бағыттан экспорт құрылымын әртараптандыру міндетіне көшуге жағдай туғызды. Мұнай-газ саласындағы жобалар, транзиттік дәліздерді дамыту және ауыл шаруашылығы өнімдерін өңдеу — осы бағыттардың стратегиялық маңызы зор.
Дегенмен, экономикалық жетістікті тек ВВП көлемімен бағалау толық болмас еді. Азаматтың өмір сүру сапасы, жұмыс орындарының қолжетімділігі, денсаулық сақтау мен білім беру қызметтеріне құқықтық кепілдіктер — міне, нақты әл-ауқат өлшемдері осы.
Рухани өлшемде де маңызды үдерістер жүзеге асты. Мемлекеттік тілдің қолданыс аясын кеңейту, ұлттық тарихнаманы объективті зерделеу, ғұлама тұлғалардың мұрасын қайта зерделеу және мәдени мұраны сақтау бағдарламалары жүзеге асты. Ұлттық сана өзінің тарихи тамырын тауып, заманауи сынға сай жаңғырды.
Ғылым мен білім саласында трансформация ерекше қарқынмен жүрді. ЖОО автономиясының артуы, академиялық ұтқырлық бағдарламалары, цифрлық оқу форматтары — білім беру жүйесін әлемдік стандарттарға жақындатты. Мемлекеттің инновациялық дамуының кепілі — білікті кадрлар мен ғылым-өндіріс тұтастығы.
Сыртқы саясатта Қазақстан бейбітшілік инициативтерінің бастамашысы ретінде танылды. Еуразиялық интеграция, сенім шаралары және көпвекторлық дипломатия — республиканың халықаралық беделінің өсуіне ықпал етті.
Әрине, жетістіктер қатарында шешімін күткен түйткілдер де баршылық: аймақтық дисбаланстар, жастар арасындағы жұмыссыздық, экологиялық қысым. Оларды жою — тек үкімет емес, бүкіл азаматтық қоғамның ортақ жұмысы.
3. Келесі белес: жастар факторы
Елдің даму бағдары мынаған тәуелді: жас буын қандай білімге ие, қандай құндылықтарды ұстанады және өз болашағына қаншалықты жауапкершілікпен қарайды. Студент жастар — тек білім тұтынушысы ғана емес, білім өндірушісі болуға тиіс: сын тұрғысынан ойлай білу, деректерді талдау, шет тілінде еркін ақпарат алмасу және цифрлық құралдарды кәсіби деңгейде меңгеру — заманауи маманның базалық қасиеттері.
Атап өтерлігі, Отанға қызмет — бірде-бір жол: өз мамандығын шын сүйіп, адал атқару да ұлт игілігіне қосқан зор үлес. Заңды құрметтеу, қоршаған ортаны аялау, салт-дәстүрді ұлықтау — азаматтық парыздың күнделікті көрінісі.
Еліміздің көп этносты құрамы — байлық. Қоғамдық келісім мен өзара сыйластық қазақстандық қоғамның тұрақтылық кепілі болып қалмақ.
Қорытынды
Тәуелсіздіктің 35 жылдығы — тарихи шолу ғана емес, стратегиялық тұрғыдан ой салатын белес. Артта қалған жол мемлекет құрудың қазақстандық моделін дәлелдеді, ал алда — инновациялық даму, әлеуметтік әділеттілік және экологиялық тепе-теңдік міндеттері тұр.
Азат елдің биік арманы — әр азаматы мәртебесі мен мүмкіндігіне ие, жас ұрпағына нық сенім артылған мемлекет. Осы мақсатқа жету — бүгінгі ұрпақтың ата-бабадан мирас құндылықтарды абыроймен көтеруі мен болашаққа адал қызметі арқылы ғана мүмкін.
Пайдаланылған әдебиеттер
- Қазақстан Республикасының мемлекеттік тәуелсіздігі туралы Конституциялық заң. 1991 ж. 16 желтоқсан.
- Қазақстан Республикасының Конституциясы. 1995 ж. 30 тамыз.
